Samveda/1851
स इषुहस्तैः स निषङ्गिभिर्वशी सस्रष्टा स युध इन्द्रो गणेन। स सृष्टजित्सोमपा बाहुशर्ध्यूऽ.ग्रधन्वा प्रतिहिताभिरस्ता (फे)।। [धा. । उ । स्व. ।]॥१८५१
Veda : Samveda | Mantra No : 1851
In English:
Seer : apratiratha aindraH | Devta : indraH | Metre : triShTup | Tone : dhaivataH
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : sa iShuhastaiH sa niSha~Ngibhirvashii sa.m sraShTaa sa yudha indro gaNena . sa.m sRRiShTajitsomapaa baahushardhyuu3gradhanvaa pratihitaabhirastaa.1851
Component Words : saH . iShuhastaiH . iShu . hastaiH . saH . niSha~NgibhiH . ni . sa~NgibhiH . vashii . sasraShTaa . sam . sraShTaa . saH . yudhaH . indraH . gaNena . sasRRiShTajit . sasRRiShTa . jit . somapaaH . soma . paaH . baahusharddhii . baahu . sharddhii . ugradhanvaa . ugra . dhanvaa . pratihitaabhiH . prati . hitaabhiH . astaa.
In Hindi:
ऋषि : अप्रतिरथ ऐन्द्रः | देवता : इन्द्रः | छन्द : त्रिष्टुप् | स्वर : धैवतः
विषय : आगे फिर उसी विषय का वर्णन है।
पदपाठ : सः । इषुहस्तैः । इषु । हस्तैः । सः । निषङ्गिभिः । नि । सङ्गिभिः । वशी । सस्रष्टा । सम् । स्रष्टा । सः । युधः । इन्द्रः । गणेन । ससृष्टजित् । ससृष्ट । जित् । सोमपाः । सोम । पाः । बाहुशर्द्धी । बाहु । शर्द्धी । उग्रधन्वा । उग्र । धन्वा । प्रतिहिताभिः । प्रति । हिताभिः । अस्ता॥
पदार्थ : (सः) वह देह में जन्मा हुआ जीवात्मा (इषुहस्तैः) शरपाणि योद्धाओं द्वारा, (सः) वह जीवात्मा (निषङ्गिभिः) तूणीरधारी योद्धाओं द्वारा (वशी) शत्रुओं को वश में करनेवाला होता है। (स इन्द्रः) वह वीर जीवात्मा (युधः) युद्धकर्ता शत्रु के (गणेन) दल के साथ (संस्रष्टा) टक्कर लेनेवाला होता है। (संसृष्टजित्) मुठभेड़ करनेवालों का विजेता, (सोमपाः) वीररस का पान करनेवाला, (बाहुशर्धी) बाहुबल से युक्त, (उग्रधन्वा) प्रचण्ड धनुषवाला और (प्रतिहिताभिः) प्रेरित बाणों से (अस्ता) शत्रुओं को धराशायी कर देनेवाला होता है ॥३॥
भावार्थ : कुशल सेनाध्यक्ष जैसे अपने शस्त्रास्त्रधारी योद्धाओं द्वारा बलवान् भी शत्रुओं को धराशायी कर देता है, वैसे ही देहधारी वीर जीवात्मा अपने पक्ष के वीरों को उद्बोधन देकर आन्तरिक और बाह्य सङ्ग्राम को शीघ्र ही जीत ले ॥३॥
In Sanskrit:
ऋषि : अप्रतिरथ ऐन्द्रः | देवता : इन्द्रः | छन्द : त्रिष्टुप् | स्वर : धैवतः
विषय : अथ पुनरपि स एव विषयो वर्ण्यते।
पदपाठ : सः । इषुहस्तैः । इषु । हस्तैः । सः । निषङ्गिभिः । नि । सङ्गिभिः । वशी । सस्रष्टा । सम् । स्रष्टा । सः । युधः । इन्द्रः । गणेन । ससृष्टजित् । ससृष्ट । जित् । सोमपाः । सोम । पाः । बाहुशर्द्धी । बाहु । शर्द्धी । उग्रधन्वा । उग्र । धन्वा । प्रतिहिताभिः । प्रति । हिताभिः । अस्ता॥
पदार्थ : (सः) असौ देहे गृहीतजन्मा जीवात्मा (इषुहस्तैः) शरपाणिभिः योद्धृभिः, (सः) असौ जीवात्मा (निषङ्गिभिः) तूणीरधारिभिः योद्धृभिः (वशी) शत्रूणां वशकरो जायते। (सः इन्द्रः) असौ वीरो जीवात्मा (युधः) युद्धकर्तुः शत्रोः (गणेन) बलेन सह (संस्रष्टा) संघर्षको जायते। (संसृष्टजित्) संघर्षकर्तॄणां जेता, (सोमपाः) वीररसस्य पाता, (बाहुशर्धी) बाहुबलयुक्तः (उग्रधन्वा) प्रचण्डधनुष्कः (प्रतिहिताभिः) प्रेरिताभिः इषुभिः (अस्ता) शत्रून् भूमौ प्रक्षेप्ता च भवति ॥३॥२
भावार्थ : कुशलः सेनाध्यक्षो यथा स्वकीयैः शस्त्रास्त्रधरैर्योद्धृभिर्बलवतोऽपि शत्रून् धराशायिनः करोति तथैव देहधारी वीरो जीवात्मा स्वपक्षीयान् वीरानुद्बोध्याभ्यन्तरं बाह्यं च सङ्ग्रामं सद्यो जयेत् ॥३॥
टिप्पणी:१. ऋ० १०।१०३।३; य० १७।३५; अथ० १९।१३।४।२. यजुर्भाष्ये दयानन्दस्वामिना मन्त्र एष सेनापतिविषये व्याख्यातः।