Donation Appeal Download Our App
Choose Sutra

ओ३म् अ॒ग्निमी॑ळे पुरोहितं य॒ज्ञस्य॑ दे॒वमृ॒त्विज॑म्। होता॑रं रत्न॒॑धात॑मम्॥ १॥

In Hindi:

पदपाठ : अ॒ग्निम्। ई॒ळे॒। पु॒रःऽहि॑तम्। य॒ज्ञस्य॑। दे॒वम्। ऋ॒त्विजम्। होता॑रम्। र॒त्न॒धात॑मम्॥ १॥

संस्कृत में सूत्र की भूमिका : ऋग्वेदः अष्टक १। अध्याय १। वर्ग १। मंत्र १।

मधुच्छन्दा ऋषिः। अग्निर्देवता। गायत्रीच्छन्दः। षड्जः स्वरः॥



महर्षि दयानन्द व्याख्या :

अथात्र प्रथमत ईश्वर एवार्थोऽग्निशब्देन गृह्यते॥ अत्र प्रमाणानि—



इन्द्रं मित्रं वरुणमग्निमाहुरथो दिव्यः स सुपर्णो गरुत्मान्।



एकं सद्विप्रा बहुधा वदन्त्यग्निं यमं मातरिश्वानमाहुः॥ऋग्वेद अष्टक २। अध्याय ३। वर्ग २२। मन्त्र ६॥



अस्यायमर्थः—एकस्य सतः परब्रह्मण इन्द्रादीनि बहुधा नामानि सन्तीति वेदितव्यम्॥



तदेवाग्निस्तदादित्यस्तद्वायुस्तदु चन्द्रमाः।



तदेव शुक्रं तद् ब्रह्म ता आपस्स प्रजापतिः॥यजुर्वेद अध्याय ३२। मन्त्र १॥



यत्सच्चिदानन्दादिलक्षणं ब्रह्म तदेवाग्न्यादिनामवाच्यमत्र बोध्यम्॥



अग्निर्होता कविक्रतुः सत्यश्चित्रश्रवस्तमः। देवो देवेभिरागमत्॥



ऋ॰ अ॰ १। अ॰ १। वर्ग १, मन्त्र ५॥



कविः सर्वज्ञः, सत्यः सर्वदा विनाशरहितः, अत्यन्ताश्चर्य्य-श्रवणश्चेत्यादिविशेषणयुक्तो मुख्यतया परमेश्वरो भवितुमर्हति नान्यः॥



ब्रह्म ह्यग्निः॥शतपथ कांड १। अध्याय ५॥



आत्मा वा अग्निः॥श॰ कां॰ ७। अ॰ २॥



अयं वा अग्निः प्रजाश्च प्रजापतिश्च॥शं॰ कां॰ ९। अ॰ १॥



संवत्सरो वा अग्निर्वैश्वानरः॥श॰ कां॰ ६। अ॰ ६॥



अग्निर्वै देवानां व्रतपतिः॥श॰ कां॰ १। अ॰ १॥



अग्निर्ब्रह्मात्मनोरत्र वाचकोस्ति। प्रजाशब्देन भौतिकोग्निः प्रजापति-शब्देनात्रेश्वरो ग्राह्यः। देवानां विदुषां व्रतम्। एतद्ध वै देवा व्रतं चरन्ति यत्सत्यम्॥श॰ कां॰ १। अ॰ १॥



सत्याचारनियमपालनं व्रतं तत्पतिरीश्वरः॥



एष वै देवो ननु विद्वान् यदग्निः॥श॰ कां॰ १। अ॰ ५॥



तेषूभयेषु मर्त्येष्वग्निरेवाऽमृत आस॥श॰ कां॰ २। अ॰ २॥



विद्यासम्भव ईश्वरोऽस्ति नैव च भौतिके तथामृतत्वं परमेश्वर एव घटते नान्यत्रेति॥



प्राणोग्निः परमात्मेति॥मैत्र्युपनिषदि प्रपाठकः ६। खण्डः ९॥



एष हि खल्वात्मेशानः शम्भुर्भवो रुद्रः। प्रजापतिर्विश्वसृक् हिरण्यगर्भः सत्यं प्राणो हंसः शास्ता विष्णुर्नारायणोऽर्कः सविता धाता विधाता सम्राडिन्द्र इन्दुरिति। य एष तपत्यग्निरिवाग्निनापि हितः सहस्राक्षेण हिरण्मयेनाण्डेन एष वा जिज्ञासितव्योऽन्वेष्टव्यः सर्व-भूतेभ्योऽभयं दत्त्वेत्यादि॥मैत्र्युपनिषदि प्र॰ ५। खं॰ ८॥



प्राणाग्न्यात्मेशानादीनीश्वरस्य नामान्यत्र सन्तीति बोध्यम्॥



अग्निर्वै सर्वा देवताइत्याद्यैतरेयब्राह्मणे पंचिका १। अध्यायः १॥ यत्रोपास्यत्वेन सर्वा देवतेत्युच्यते तत्र ब्रह्मात्मैव ग्राह्यः। आत्मैव देवताः सर्वाः। सर्वमात्मन्यवस्थितमिति मनुनोक्तत्वात् १२ अध्याये॥



अग्निः कस्मादग्रणीर्भवत्यग्रं यज्ञेषु प्रणीयतेंऽगं नयति सन्नम-मानोऽक्नोपनो भवतीति स्थौलाष्ठीविर्न क्नोपयति न स्नेहयति, त्रिभ्य आख्यातेभ्यो जायत इति शाकपूणिरितादक्ताद्दग्धाद्वा नीतात्स खल्वेतेरकारमादत्ते गकारमनक्तेर्वा दहतेर्वा नीःपरस्तस्यैषा भवतीति॥निरुक्ते अध्यायः ७। खण्डः १४॥



अग्रणीः सर्वोत्तमः सर्वेषु यज्ञेषु पूर्वमीश्वरस्यैव प्रतिपादनादीश्वरस्यात्र ग्रहणम्। दग्धादिति विशेषणाद्भौतिकस्यापि च। अग्निः सर्वा देवता इति निर्वचनाय। इन्द्रं मित्रं वरु॰, एकं सद्विप्रा ब॰, इममेवाग्न महान्त-मात्मानमेकमात्मानं बहुधा मेधाविनो वदन्तीन्द्रं मित्रं वरुणमग्न दिव्यञ्च गरुत्मन्तं, दिव्यो दिविजो गरुत्मान् गरणवान् गुर्वात्मा महात्मेति वा यस्तु सूक्तं भजते यस्मै हविर्निरूप्यतेऽयमेव सोग्निर्निपातमेवैते उत्तरे ज्योतिषी एतेन नामधेयेन भजेते।नि॰ अ॰ ७। ख॰ १८॥



अनेनोभयोर्ज्ञानप्रकाशवतोर्ज्योतिषोरीश्वरभौतिकाग्न्योर्ग्रहणमित्युभयार्थ-ग्रहणस्येदं प्रमाणम्।



अग्निः पवित्रमुच्यते अग्निः पवित्रं स मां पुनातु वायुः सोमः सूर्य इन्द्रः पवित्रं ते माम्पुनन्त्वित्यपि निगमो भवति।नि॰ अ॰ ५। खं॰ ६॥



प्रशासितारं सर्वेषामणीयांसमणोरपि।



रुक्माभं स्वप्नधीगम्यं विद्यात्तं पुरुषं परम्॥ १॥



एतमेके वदन्त्यग्न मनुमन्ये प्रजापतिम्।



इन्द्रमेके परे प्राणमपरे ब्रह्म शाश्वतम्॥ २॥इति मनुस्मृतिः, अ॰ १२। श्लोक १२२-१२३॥



पवित्रः पवित्रकर्त्ता परमात्मास्तीत्यतः पवित्रशब्देन परमेश्वरस्यैव ग्रहणम्॥ तथापरः पुरुषोऽग्न्यादीनि च परमेश्वरस्यैवात्र नामानि सन्तीति बोध्यम्॥ इत्यादिभिः प्रमाणैरग्निशब्देन परमात्मनोत्र ग्रहणमिति सिद्धम्।



(अग्निमीळे)सर्वज्ञस्सर्वशक्तिमान् न्यायकारीत्यादिविशेषणयुक्तः परमेश्वरोग्निः पितृवत् पुत्रान् प्रत्युपदिशति स्म। हे जीव मनुष्यदेहधारिन्! अहं अग्निं परमात्मानं ईले स्तौमीति वदेति पूर्वान्वयः। ततो जीवोऽभिवदति सर्वज्ञं शुद्धं सनातनमजमनाद्यनन्तं सर्वव्यापकं जगदादिकारणं स्वप्रकाशं परमेश्वरमग्निमहमीले स्तौमि। तस्मादन्यमीश्वरत्वेन लेशमात्रमपि नाश्रये, कस्मै प्रयोजनाय? धर्मार्थकाममोक्षसिद्धय इति निश्चयः।



अञ्चु गतिपूजनयोः। णीञ् प्रापणे। अगि गत्यर्थः। इण् गतौ, इत्यादि धातुभ्योऽग्निशब्दः सिध्यति॥ अञ्चति, अच्यते, जानाति, ज्ञायते, गच्छति, गम्यते, प्राप्नोति, प्राप्यते, सत्करोति, पूजयति, सत्क्रियते, पूज्यते, नयति, प्राप्नोति, नीयते, प्राप्यते, धर्मात्मा जनो विद्वान् तथा विद्वद्भिर्धर्मात्म-भिर्मुमुक्षभिश्चेत्यादिव्याकरणनिरुक्तप्रमाणैरप्यग्निशब्देन परमेश्वरग्रहणे सुष्ठूक्तिर्गम्यते॥



कथंभूतः सोग्निः(पुरोहितः)सर्वस्य जगतः स्वभक्तानां च धर्मात्मनां भक्तेरारम्भात् पूर्वमेव सकलपदार्थोत्पादनेन विज्ञानादिदानेन चैनं जीवं दधाति स पुरोहितः परमात्माग्निः। डुधाञ् धारणपोषणयोः। अस्मात्पुरः पूर्वात् क्तप्रत्ययान्तात्पुरोहितशब्दः सिध्यति, अतएव सर्वाधारकस्सर्वपोष-कश्चेश्वर एव नान्यः॥



अत्राह निरुक्तकारः—पुरोहितः पुर एनं दधति होत्राय वृतः कृपायमाणोन्वध्यायद्देवश्रुत देवा एनं शृण्वन्ति वृष्टिवनिं वृष्टियाचिनं रराण रातिरभ्यस्तो बृहस्पतिर्ब्रह्मासीत् सोस्मै वाचमयच्छद् बृहदुप-व्याख्यातमिति॥नि॰ अ॰ २। खं॰ १२॥



(यज्ञस्य देवम्)यज देवपूजासंगतिकरणदानेषु। अस्माद्धातोर्नङ्-प्रत्ययान्ताद्यज्ञशब्दः साध्यते। अग्निहोत्राद्यश्वमेधान्तस्य क्रियासमूहजन्यस्य सर्वजगदुपकारकस्य यज्ञस्य। यद्वा परमेश्वरस्य सामर्थ्यात्सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्था प्रकृतिरुत्पन्नासीत्तत् प्रकृत्यादिपृथिव्यन्तकार्यकारणसंगत्योत्पन्न-स्यास्य जगतो यज्ञस्य। अथवा सत्संगतिकरणोत्पन्नस्य विद्यादिविज्ञानयोगादेर्यज्ञस्य।



यज्ञः कस्मात्प्रख्यातं यजतिकर्मेति नैरुक्ता याञ्चो भवतीति वा यजुरुन्नो भवतीति वा बहुकृष्णाजिन इत्यौपमन्यवो यजूंष्येनं नयन्तीति वा॥निरुक्त अ॰ ३। खं॰ १७॥



देवं दातारं सुखानां द्योतकं सर्वस्य जगतः प्रकाशकं सर्वैर्विद्वद्भिः कमनीयम्। स्वभक्तानां मोदकं हर्षकरम्। शत्रूणां मनुष्याणां कामक्रोधादीनां वा विजिगीषकम्। विजेतुमिच्छन्तं देवम्।



दिवु क्रीडाविजिगीषाव्यवहारद्युतिस्तुतिमोदमदस्वप्नकान्तिगतिषु। अस्माद्धातोरचिप्रत्यये कृते देवशब्दः सिध्यति॥



(ऋत्विजम्)कृल्ल्युटो बहुलमिति वार्त्तिकम्। कृत्यल्युटो बहुलमित्यस्य भाष्येस्त्यतः कर्म्मण्यपि क्विन्। सर्वेषु ऋतुषु यजनीयं पूजार्हं यथाकालं जगद्रचकं ज्ञानादियज्ञसाधकमृत्विजम्। ऋतूपपदात् क्विन् प्रत्ययान्ताद्यजधातोरयं प्रयोगः॥



(होतारम्)सर्वजगते सर्वपदार्थानां दातारम्। मोक्षसमये प्राप्तमोक्षाणां जनानामादातारं ग्रहीतारम्। वर्त्तमानप्रलययोः समये सर्वस्य जगत आदातारं ग्रहीतारमाधारभूतं होतारम्॥ हु दानादनयोः। आदाने चेत्येके। अस्माद्धातोरयं शब्दः सिद्धो जायते। अदनं भक्षणं न किन्तु चराचरस्य जगतो ग्रहणं तत्कर्त्ता परमेश्वरोऽत्तेत्युच्यते॥



अत्र प्रमाणम् —अत्ता चराचरग्रहणात्॥इति वेदान्तशास्त्रस्य सूत्रम्। अ॰ १। पा॰ २। सू॰ ९॥



(रत्नधातमम्)रत्नानि सर्वजनै रमणीयानि प्रकृत्यादिपृथिव्यन्तानि ज्ञानहीरकसुवर्णादीनि च जीवेभ्यो दानार्थं दधातीति रत्नधाः, अतिशयेन रत्नधाः स रत्नधातमस्तं रत्नधातमम्। रत्नोपपदात् क्विबन्ताड् डुधाञ्- धातोस्तमबन्तः प्रयोगः॥



इमं मन्त्रं यास्को निरुक्तकार एवं समाचष्टे।



अग्निमीलेग्न याचामीलिरध्येषणाकर्मा पूजाकर्मा वा, पुरोहितो व्याख्यातो यज्ञश्च। देवो दानाद्वा दीपनाद्वा द्योतनाद्वा द्युस्थानो भवतीति वा यो देवः सा देवता, होतारं ह्वातारं जुहोतेर्होतेत्यौर्णवाभो रत्नधातमं रमणीयानां दातृतमम्। तस्यैषापरा भवतीति॥नि॰ अ॰ ७। खं॰ १५॥



अथास्य मन्त्रस्यान्वयो लिख्यते॥ पुरोहितं यज्ञस्य देवमृत्विजं होतारं रत्नधातमं परमात्मानमग्निमहमीले स्तौमि याचामि तस्यैवाप्यन्वेषणं कुर्व इत्यन्वयः॥



॥ अथ संस्कृतभाष्यस्य प्राकृतभाषयार्थो लिख्यते॥



(अग्निमीळे)इस मंत्र का ईश्वराभिप्राय से जो अर्थ है सो प्रथम किया जाता है॥ इस मंत्र में अग्नि शब्द से परमेश्वर का ग्रहण होता है। इस के ग्रहण में “इन्द्रं मित्रं वरुण” इत्यादि यथालिखित प्रमाण का आधार है। सब जगत् को उत्पन्न करके, संसारस्थ पदार्थों का और परमात्मा का जिससे यथार्थ ज्ञान होता है, उस सनातन अपनी विद्या का सब जीवों के लिये आदि सृष्टि में परमात्मा ने उपदेश किया है। जैसे अपने सन्तानों को पिता उपदेश करता है, वैसे ही परम कृपालु पिता जो परमेश्वर है उसने हम सब जीवों के हित के लिए सुगमता से वेदों का उपदेश किया है। जिससे धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष और सब पदार्थों का विज्ञान और उनसे यथावत् उपकार लेवें, इसलिये अत्यन्त हित से हम लोगों को उपदेश किया है। सो हम लोग भी अत्यन्त प्रेम से इनको स्वीकार करें। अब जैसा उपदेश परमात्मा को करना है सो सब जीवों की ओर से परमेश्वर करता है कि जीव लोग जब इस वेद को पढ़ें, पढ़ावें और पाठ करें और विचारेंगे तब यथावत् कर्त्ता, क्रिया और कर्म का सम्बन्ध हो जायगा। जो सब का जाननेवाला, शुद्ध, सब विकारों से रहित, सनातन, जो सब काल में एकरस बना रहता है, जो अज है, जिसका कभी जन्म नहीं होता, जो अनादि है, जिसका आदिकारण कोई नहीं, जो अनन्त है जिसका अन्त कोई नहीं ले सकता, जगत् में जो परिपूर्ण हो रहा है, सब जगत् का आदिकारण और जो स्वप्रकाशस्वरूप है, ऐसा जो परमेश्वर जिसका नाम अग्नि है उसकी मैं स्तुति करता हूँ। इससे भिन्न कोई दूसरा ईश्वर नहीं है, और उसको छोड़ के दूसरे का लेशमात्र भी आश्रय मैं कभी नहीं करता। किस प्रयोजन के लिये? धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष इनकी सिद्ध के लिये।



अञ्चु गतिपूजनयोः इत्यादि धातुओं से अग्नि शब्द सिद्ध होता है। अञ्चतीत्यादि॰ जो सब को जानता है, जो सब वेदादिक शास्त्रों से जाना जाता है, जो सब में गत नाम प्राप्त हो रहा है, जो सर्वत्र प्राप्त होता है, जो सब धर्मात्माओं का सत्कार करता है, जिसका सत्कार सब विद्वान् लोग करते हैं, इस प्रकार व्याकरण निरुक्त आदि के प्रमाणों से अग्नि शब्द से परमेश्वर के ग्रहण में कोई भी विवाद नहीं है।



पूर्वोक्त अग्नि कैसा है कि (पुरोहितः)सब देहधारियों की उत्पत्ति से प्रथम ही सब जगत् और स्वभक्त धर्मात्माओं के लिये सब पदार्थों की उत्पत्ति जिसने की है और विज्ञानादि दान से जो जीवादि सब संसार का धारण और पोषण करता है इससे परमात्मा का नाम पुरोहित है। पुरःपूर्वक क्त प्रत्ययान्त डुधाञ् धातु से पुरोहित शब्द सिद्ध हुआ है। इसी से सब का धारण और पोषण करने वाला एक परमात्मा ही है। अन्य कोई भी नहीं। इस पुरोहित शब्द में पुर एनं॰ इत्यादि निरुक्त का भी प्रमाण है।



(यज्ञस्य देवम्)यज धातु से यज्ञ शब्द सिद्ध होता है। इसका यह अर्थ है कि अग्निहोत्र से लेके अश्वमेधपर्यन्त विविध क्रियाओं से जो सिद्ध होता है, जो वायु और वृष्टिजल की शुद्धि द्वारा सब जगत् को सुख देनेवाला है उसका नाम यज्ञ है। अथवा परमेश्वर के सामर्थ्य से सत्त्वगुण, रजोगुण और तमोगुण इन तीनों गुणों का जो एक अवस्थारूप कार्य उत्पन्न हुआ है जिसका प्रकृति, अव्यक्त और अव्याकृतादि नामों से वेदादि शास्त्रों में कथन किया है, उससे लेके पृथिवीपर्यन्त कार्यकारण संगति से उत्पन्न हुआ जो जगत्रूप यज्ञ है अथवा सत्यशास्त्र सत्यधर्माचरण सत्पुरुषों के संग से जो उत्पन्न होता है, जिसका नाम विद्या, ज्ञान और योग है, उसका भी नाम यज्ञ है। इन तीनों प्रकार के यज्ञों का जो देव है, जो सब सुखों का देने वाला, जो सब जगत् का प्रकाश करनेवाला, जो सब भक्तों को आनन्द कराने वाला, जो अधर्म अन्यायकारी शत्रुओं का और काम क्रोधादि शत्रुओं का विजिगीषक नाम जीतने की इच्छा पूर्ण करने वाला है, इससे ईश्वर का नाम देव है।



(ऋत्विजम्)जो सब ऋतुओं में पूजने योग्य है। जो सब जगत् को रचने वाला और ज्ञानादि यज्ञ की सिद्धि को करने वाला है, इससे ईश्वर का नाम ऋत्विज् है। ऋतु शब्दपूर्वक क्विन् प्रत्ययान्त यज धातु से ऋत्विज् शब्द सिद्ध होता है॥



(होतारम्)जो सब जगत् के जीवों को सब पदार्थों को देनेवाला है। जो मोक्ष समय में मोक्ष को प्राप्त हुए जीवों का ग्रहण करने वाला है। तथा जो वर्त्तमान और प्रलय में सब जगत् का ग्रहण और धारण करनेवाला है, इससे परमात्मा का होता नाम है। हु दानादनयोः आदाने चेत्येके। इस धातु से तृच् प्रत्यय करने से होता शब्द सिद्ध हुआ है।



(रत्नधातमम्)जिनमें रमण करना योग्य है, जो प्रकृत्यादि पृथिवी-पर्यन्त रत्न यथा विज्ञान हीरादि जो रत्न और सुवर्णादि जो रत्न हैं, जिनके यथावत् उपयोग करने से आनन्द होता है, उन रत्नों का सब जीवों को दान के लिये जो धारण करता है, वह रत्नधा कहाता है और जो अतिशय से पूर्वोक्त रत्नों का धारण करने वाला है, इससे परमेश्वर का नाम रत्नधातम है। रत्नशब्दपूर्वक क्विप् प्रत्ययान्त डुधाञ् धातु से तमप् प्रत्यय करने से यह शब्द सिद्ध हुआ है।



इस मन्त्र की निरुक्तकार यास्कमुनि ने जिस प्रकार की व्याख्या की है सो संस्कृत में लिखी है उसको वहीं देख लेना॥



॥ अथ द्वितीयोर्थः॥



(अग्निमीळे)अत्राग्निशब्देन भौतिकोऽग्निर्गृह्यते। रूपगुणं दाहक-मूर्ध्वगामिनं भास्वरमग्निमहमीडे। तस्य गुणानामन्वेषणं कुर्वे। कीदृशगुणोग्नि-स्तीत्याह। कलाकौशलयानचालनादिपदार्थविद्याया अग्निरेव मुख्यं कारण-मस्ति। विनाग्निनेदृगुत्तमक्रिया नैव सिध्यति। अतएव सर्वैर्विद्वद्भिः शिल्पि-भिरग्नेः स्वभावगुणा यथावदध्यन्वेषणीयाः॥ पुरा ह्यार्यैर्याश्वविद्या शीघ्रगमनहेतुः सम्यक् सम्पादितेति श्रूयते साग्निविद्यैवासीत्॥ अत्र प्रमाणानि—



ततो देवा एतं वज्रं ददृशुः। यदश्वं तं पुरस्तादुदश्रयँस्तस्याभयेनाष्ट्रे-निवातेग्निरजायत तस्माद्यत्राग्निं मन्थिष्यन्त्स्यात्तदश्वमानेतवै ब्रूयात्स पूर्वेणोपतिष्ठते वज्रमेवैतदुच्छ्रयति तस्याभयेनाष्ट्रेनिवातेऽग्निर्जायत इति॥श॰ कां॰ २। अ॰ १॥



वृषो अग्निरिति॥श॰ कां॰ १। अ॰ ४॥



अग्निर्वा अश्वः॥श॰ कां॰ ३। अ॰ ६॥



अश्वो ह वा एष भूत्वा देवेभ्यो यज्ञं वहति॥शं॰ कां॰ १। अ॰ ४॥



तूणि्रर्हव्यवाडिति॥श॰ कां॰ १। अ॰ ४॥



अग्निर्वै योनिर्यज्ञस्येति॥श॰ कां॰ १। अ॰ ६॥



इत्याद्यनेकप्रमाणैरश्वनाम्ना भौतिकोग्निरेवात्र गृह्यते। आशुगमनहेतुत्वा-दश्वोऽग्निर्विज्ञेयः। अयमेवाग्निर्वज्रः सर्वपदार्थोच्छेदकत्वात्स्वयमच्छे-द्यत्वाच्चाश्ववद्विमानादियानानां शीघ्रं गमयितेति विज्ञायते। वृषवद्यानानां वोढाग्निरिति च। तथाश्ववदपि। एषोऽग्निरश्वो भूत्वा देवेभ्यो विद्वद्भ्यः शिल्पविद्याविद्भ्यो मनुष्येभ्यः शिल्पविद्यासंगतं विमानादियानाख्यं यज्ञमेषोऽग्निरेव वहति प्रापयतीति शेषः। अतएव तूणि्रः शीघ्रगमनहेतुः। हव्यवाड् दातुं ग्रहीतुं योग्यं शिल्पविद्यामयं यज्ञं वहति प्रापयतीत्यर्थः। इत्थं शिल्पविद्या-समूहभूतस्य यज्ञस्याग्निरेव योनिः कारणं बीजं निदानमिति शेषः॥



(पुरोहितम्)अतएव सोग्निः पुरोहितः पुरस्तात् विमानकलाकौशलक्रियाप्रचालनादिगुणमेनं शिल्पविद्यामयं दधातीति पुरोहितः॥



(यज्ञस्य देवं)विविधक्रियाजातस्य शिल्पविद्यादिक्रियाजन्यबोधसंगतस्य, देवः व्यावहारिक-विद्याप्रकाशकस्तम्॥



(ऋत्विजम्)सर्वशिल्पादिव्यवहारविद्याद्योतनमर्हम्॥



(होतारम्)तद्विद्यादिगुणानां दातारमादातारं च। अतएव



(रत्नधातमम्)तद्विद्यानिष्ठानां शिल्पिनां रत्नैरतिशयेन पोषकम्। तद्विद्याऽऽधारकं वा॥ अस्यान्वयस्तु पूर्ववद्वेदितव्यः॥



चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत। श्रोत्राद्वायुश्च प्राणश्च मुखादग्निरजयात॥शुक्ल य॰ अ॰ ३१। मं॰ १२॥



तथा —तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूतः। आकाशाद्वायुः वायोरग्निरिति॰तैत्तिरीयोपनिषदि अनुवाक १॥ इत्यादिभिः। प्रमाणैर्भौति-कोग्निरेवात्र ग्राह्यः। कुतः। उत्पत्तिस्थितिप्रलयवतां पदार्थानां संसारान्तर्गत-भावात्। परमेश्वरस्त्वेतेभ्यो विलक्षण एवातः। भौतिकाग्न्यादीनि जन्मादि-धर्मवन्ति सन्ति कार्यत्वात्। परमेश्वरस्य जन्मादयो धर्मा न विद्यन्ते सर्वस्यादिकारणत्वात्। इति द्वितीयोर्थः॥



पूर्वेषां भाष्यकृतां सायणाचार्यादीनां ये गुणाः सन्ति ते त्वस्माभिरपि स्वीक्रियन्ते। गुणानां सर्वैः शिष्टैः स्वीकार्यत्वात्। तेषां ये दोषाः सन्ति तेऽत्र दिग्दर्शनेन खण्ड्यन्ते। रावणोवटसायणमाधवमहीधराणां दोषवद्भाष्यखण्डन-विषये यत्र यत्र समानं भाष्यं तत्र तत्रैकस्य खण्डनेनेतरेषामपि भाष्यस्य खण्डनं वेद्यम्। यत्र यत्र च विशेषस्तत्र तत्र पृथक् पृथक् खण्डनं विधास्यामि। तेनैवार्येङ्गलण्डभाषादिनिर्मितस्य व्याख्यानस्यापि खण्डनं बोध्यम्। सायणा-चार्यादिभिरग्निशब्देनात्र भौतिकोऽग्निर्गृहीतः। तद्यथा। तथाग्निरपि यज्ञ-स्यापेक्षितं होमं सम्पादयति। यद्वा यज्ञस्य सम्बन्धिनि पूर्वभाग आहवनीय-रूपेणावस्थितम्। यद्यपीन्द्रादयस्तत्र तत्र हूयन्ते तथापि परमेश्वरस्यैवेन्द्रादि-रूपेणावस्थानादविरोधः। इत्युक्तत्वात्। इदमसमञ्जसं मुख्येश्वरार्थस्य त्यागात्। इन्द्रादिरूपधारणमपीश्वरो नैव करोति। स पर्यगाच्छुक्रमकायम्। अज एकपात् इति मन्त्रार्थविरोधात्। इन्द्रं मित्रमित्यादि प्रमाणैः सिद्धस्य परमेश्वरार्थस्य त्यागः शिष्टसम्मतो नास्ति। भौतिकाग्न्यर्थस्य विषयस्याप्यल्पोक्तत्वात्। तस्मादयमर्थोपि निर्दोषो नास्ति। इन्द्रादीनि परमेश्वरस्य सूर्यादीनां च नामानि सन्ति। तान्यैतरेयशतपथादि-ब्राह्मणनिरुक्तव्याकरणादिषु व्याख्यातानि तथा वेदेष्वपि तेषां मध्यादस्मिन् मन्त्रभाष्येपि कानिचिदिन्द्रादीनि नामानि प्रकाशि-तानि। अग्रे यत्र यत्र यस्य यस्य मन्त्रार्थस्य विषय आगमिष्यति तत्र तत्र खण्डनं मयोदाहरिष्यते। सायणाचार्येण तथा प्रतिपादनं नैव कृतमतस्तद्भाष्यं दोषवदस्तीति बोध्यम्। एतत्खण्डनाभ्यन्तरे डाक्तरविलसनाख्यवेदार्थयत्ना-दीनामपि खण्डनमागतमिति विज्ञेयम्।



कश्चिद् ब्रूयात् — सायणाचार्यादिभिर्निरुक्तादिप्रामाण्युक्तं भाष्यं विहितम्। कथं दोषवदिति॥ अत्रोच्यते। निरुक्तादिवचनानि तु लिखितानि। परन्तु तानि तद्वचनाद्विरुध्यन्त एव। तद्यथा। अग्निः कस्मादग्रणीर्भवतीत्यादि। अग्रणीः सर्वोत्तमः। अग्रं सर्वोत्तमं नयतीत्यनेन परमेश्वरस्यैव ग्रहणं भवितुमर्हति नान्यस्य। कुतः, गौणमुख्ययोर्मुख्ये कार्यसम्प्रत्ययः। इति व्याकरणन्यायेन परमेश्वरादग्रणीर्मुख्यः कश्चिदपि नास्तीत्यतो विरोध एव तद्भाष्येऽस्ति। अन्येऽपि बहवो दोषास्तत्र सन्ति, ग्रन्थभूयस्त्वान्नोल्लिख्यन्ते। एतावतैवेदृशानि पूर्वजकृतानि भाष्याण्यासन्। यानि भवन्ति भविष्यन्ति च तेषां खण्डनं तावतैव बोध्यम्। अग्रेऽग्रे यद्यदत्यन्तविरुद्धं भाष्यमस्ति तत्तदेव खण्डयिष्यामि नान्यदिति च॥ १॥



॥ भाषार्थ॥



(अग्निमीळे)अब दूसरा अर्थ व्यवहारविद्या के अभिप्राय से प्रमाण के सहित किया जाता है। इस अर्थ से अग्नि शब्द से भौतिक अग्नि जो यह जलाने और ऊपर चलनेवाला है तथा सब पदार्थों का अलग-अलग करने और बल देनेवाला तथा जिसका रूपगुण है और मूर्तिमान् द्रव्यों का जो प्रकाशक है, ज्वालारूप उसका ग्रहण किया जाता है। मैं उस अग्नि की स्तुति करता हूँ। उसके गुण का अन्वेषण अर्थात् खोज करता हूँ। अग्नि में कौन गुण हैं और किस-किस विद्या की सिद्धि होती है? जो-जो कलाकौशल सवारी चालनादि पदार्थविद्याओं की सिद्धि करने के उत्तम गुण हैं सो-सो अग्नि से ही प्राप्त होते हैं। इससे अग्नि ही शिल्पविद्या का मुख्य कारण है। क्योंकि विना अग्नि से कोई भी उत्तम गुणवाली पदार्थविद्या सिद्ध नहीं हो सकती। इसी से पदार्थविद्या में जो विद्वान् लोग हो गये, होते हैं और होंगे, उन सबों ने पदार्थविद्या में अग्नि को ही मुख्य साधन माना है, मानते हैं और मानेंगे। इस समय में भी जो पदार्थविद्याओं को किया चाहे सो भी अग्नि के गुणों का खोज करे।



पहिले आर्य्यों ने अश्वविद्या नाम से जो विमानादि शिल्पविद्या सिद्ध की थी वह अग्निविद्या ही थी। अश्वविद्या जो अग्न्यादि पदार्थों से रसायनविद्या होती है सो शिल्पविद्या ही है। इसमें अनेक प्रमाण हैं। “ततो देवा एतं वज्रं ददृशुः यदश्वमित्यादि” शतपथादि ग्रन्थों का यथालिखित प्रमाण देख लेना। उनमें अश्व जो अग्नि है उसी का ग्रहण किया है। इस प्रकार के अनेक प्रमाणों से अश्वादिक नामों से इस भौतिक अग्नि का ही ग्रहण किया जाता है। आशु नाम शीघ्र चलाने का जो हेतु है इससे अग्नि को ही अश्व जानना। शिल्पविद्या यज्ञ का अग्नि ही देव है। इसी अग्नि का वज्र नाम है क्योंकि सब पदार्थों का अलग-अलग करने और प्रकाशनेवाला अग्नि ही है और वह किसी से छेदन में नहीं आता, इससे अग्नि का नाम वज्र है।



वृषः। वृषवत् बैल की नाईं सवारियों को चलाने वाला अग्नि ही है। तथा घोड़े की नाईं भी सवारियों को दौड़ानेवाला अग्नि ही है। तथा तूणि्रः। अग्नि को ही अत्यन्त वेगवाला सवारियों के चलाने में जानना। तथा हव्यवाट्। शिल्पविद्यारूप यज्ञ की प्राप्ति कराने वाला भी अग्नि ही है॥



(पुरोहितं)इसीसे इस अग्नि को पुरोहित जानना। विमान, कला, कौशल, क्रिया चालनादि गुणों का धारण करनेवाला है। और सब विद्याओं का प्रथम हेतु होने से अग्नि का नाम पुरोहित है।(यज्ञस्य देवं)यज्ञ का देव अर्थात् विविध क्रियाओं से जो शिल्पविद्या बनती है उस विद्या का जो प्रकाश करनेवाला है सो देव है।(ऋत्विजम्)जो शिल्पादि सब व्यवहारों की सिद्धि करनेवाला है।(होतारम्)जो उस विद्या के दिव्य गुणों को देने और धारण करनेवाला है।(रत्नधातमम्)जो उस शिल्पविद्या के जानने वाले मनुष्यों को रत्नों से अत्यन्त सुख देनेवाला है। उसी को हम लोग शिल्पविद्या की सिद्धि के लिये ग्रहण करें।



चन्द्रमा मन से उत्पन्न हुआ है, इत्यादि शुक्ल यजुर्वेद तथा तैत्तिरीयोप-निषदादि प्रमाणों से व्यवहारविद्या में भौतिक अग्नि का ही ग्रहण करना चाहिये। क्योंकि जिन पदार्थों की उत्पत्ति और वर्त्तमान हो के पुनः प्रलय हो, उन सब पदार्थों को संसार में ही जानना चाहिये, इससे भौतिक अग्नि को ही इस अर्थ में जानना। परमेश्वर तो इन जन्मादि धर्मवाले पदार्थों से सदा अलग ही है और सब का आदिकारण है।



पूर्व जो सायणाचार्य आदि वेदभाष्य के करनेवाले हैं और जो उनके भाष्य में दोष हैं उनका खण्डन संक्षेप में दिखाया जाता है। जो रावण, उवट, सायण और महीधर वेदों के व्याख्या करनेवाले हैं इनमें से एक के खण्डन से इस प्रकार के अन्य का भी खण्डन सर्वत्र जान लेना। और जहाँ-जहाँ उनमें बड़ा दोष है उस-उस का अलग-अलग खण्डन किया जायगा। वैसे ही आर्यभाषा किंवा अन्य भाषा तथा दक्षिणभाषा अंग्रेजी भाषा में किये व्याख्यान का भी खण्डन जानना। उनका दोष संक्षेप से लिखते हैं।



इस मन्त्र के अर्थ में सायणाचार्य आदि ने भौतिक अग्नि का ही ग्रहण किया है; जिसमें होम करते हैं। इस अर्थ से भिन्न अर्थ का ग्रहण नहीं किया है। इसका खण्डन संस्कृत में लिखा है वहाँ समझ लेना। अन्यथा भाष्य बनाने वाले जितने पहले हो गये, इस समय जितने हैं वा आगे जितने होंगे, इन सब का भाष्य खण्डन के योग्य अवश्य है। क्योंकि मनुष्यों की बुद्धि विद्या विचार बल और पराक्रमादि अधिक न्यून होते ही रहते हैं। इससे विना विचार किये ग्रन्थ का प्रमाण सर्वदा नहीं रहता इसमें कुछ आश्चर्य नहीं॥ १॥