Samveda/1091
दीर्घ ह्यङ्कुशं यथा शक्तिं बिभर्षि मन्तुमः। पूर्वेण मघवन्पदा वयामजो यथा यमः। देवी जनित्र्यजीजनद्भद्रा जनित्र्यजीजनत्॥१०९१
Veda : Samveda | Mantra No : 1091
In English:
Seer : maandhaataa yauvanaashvaH-puurvaadhaH, godhaa RRiShikaa-uttaraardhaH | Devta : indraH | Metre : mahaa pa.mktiH | Tone : pa~nchamaH
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : diirgha.m hya~Nkusha.m yathaa shakti.m bibharShi mantumaH . puurveNa maghavanpadaa vayaamajo yathaa yamaH . devii janitryajiijanadbhadraa janitryajiijanat.1091
Component Words : diirgham. hi .a~Nkusham .yathaa. shaktim. vibharShi. mantumaH .puurveNa .maghavan .padaa .vayaam .ajaH .yathaa .yamaH .devii .janitrii .ajiijanat. bhadraa .janitrii .ajiijanat.
In Hindi:
ऋषि : मान्धाता यौवनाश्वः-पूर्वाधः, गोधा ऋषिका-उत्तरार्धः | देवता : इन्द्रः | छन्द : महा पंक्तिः | स्वर : पञ्चमः
विषय : आगे फिर वीर मानव को सम्बोधन किया गया है।
पदपाठ : दीर्घम्। हि ।अङ्कुशम् ।यथा। शक्तिम्। विभर्षि। मन्तुमः ।पूर्वेण ।मघवन् ।पदा ।वयाम् ।अजः ।यथा ।यमः ।देवी ।जनित्री ।अजीजनत्। भद्रा ।जनित्री ।अजीजनत्॥
पदार्थ : हे (मन्तुमः) ज्ञानी वीर मानव ! तू (दीर्घं हि अंकुशं यथा) लम्बे अंकुश के समान (शक्तिम्) शक्ति को (बिभर्षि) धारण किये हुए है। हे (मघवन्) धन के धनी ! (पूर्वेण पदा) अगले पैर से (अजः) बकरा (वयां यथा) जैसे शाखा को पकड़ता है, वैसे तू शत्रुओं को (यमः) पकड़। तुझे (देवी जनित्री) दिव्यगुणमयी जगन्माता ने (अजीजनत्) जन्म दिया है, (भद्रा जनित्री) श्रेष्ठ मानवी माता ने (अजीजनत्) जन्म दिया है ॥२॥यहाँ उपमालङ्कार है। दो उपमाओं की संसृष्टि है ॥२॥
भावार्थ : हे मानव ! तू अपनी माता का नाम कलङ्कित मत करना। तू अपनी अद्वितीय शक्ति को पहचान। मित्रों से सौहार्द और शत्रुओं से संघर्ष करके समराङ्गण में विजय पा ॥२॥
In Sanskrit:
ऋषि : मान्धाता यौवनाश्वः-पूर्वाधः, गोधा ऋषिका-उत्तरार्धः | देवता : इन्द्रः | छन्द : महा पंक्तिः | स्वर : पञ्चमः
विषय : अथ पुनरपि वीरो मानवः सम्बोध्यते।
पदपाठ : दीर्घम्। हि ।अङ्कुशम् ।यथा। शक्तिम्। विभर्षि। मन्तुमः ।पूर्वेण ।मघवन् ।पदा ।वयाम् ।अजः ।यथा ।यमः ।देवी ।जनित्री ।अजीजनत्। भद्रा ।जनित्री ।अजीजनत्॥
पदार्थ : हे (मन्तुमः) ज्ञानवन् इन्द्र वीर मानव ! [मन्तुमन् इति प्राप्ते ‘मतुवसो रु सम्बुद्धौ छन्दसि’। अ० ८।३।१ इत्यनेन नकारस्य रुः।] त्वम् (दीर्घं हि अङ्कुशं यथा) सुदीर्घम् अङ्कुशमिव (शक्तिम्) बलम् (बिभर्षि) धारयसि। हे (मघवन्) धनवन् ! (पूर्वेण पदा) अग्रेण पादेन (अजः) छागः (वयां यथा) शाखामिव, शाखां यथा गृह्णाति तथेत्यर्थः [वयाः शाखाः वेतेर्वातायना भवन्ति। निरु० १।४।] त्वम् शत्रून् (यमः) नियमय। [यमेर्लेटि अडागमः।] त्वाम् (देवी जनित्री) दिव्यगुणमयी जगन्माता (अजीजनत्) अजनयत्, (भद्रा जनित्री) श्रेष्ठा मानवी माता (अजीजनत्) अजनयत् ॥२॥अत्रोपमालङ्कारः। द्वयोरुपमयोः संसृष्टिः ॥२॥
भावार्थ : हे मानव ! त्वं स्वकीयाया मातुर्नाम मा कलङ्कय। त्वं स्वकीयामद्वितीयां शक्तिं परिचिनु। मित्रैः सौहार्दं शत्रुभिश्च संघर्षं कृत्वा समराङ्गणे विजयस्व ॥२॥
टिप्पणी:१. ऋ० १०।१३४।६।