Samveda/1092
अव स्म दुर्हृणायतो मर्त्तस्य तनुहि स्थिरम्। अधस्पदं तमीं कृधि यो अस्मा अभिदासति। देवी जनित्र्यजीजनद्भद्रा जनित्र्यजीजनत् (यौ)।।॥१०९२
Veda : Samveda | Mantra No : 1092
In English:
Seer : maandhaataa yauvanaashvaH | Devta : indraH | Metre : mahaa pa.mktiH | Tone : pa~nchamaH
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : ava sma durhRRiNaayato marttasya tanuhi sthiram . adhaspada.m tamii.m kRRidhi yo asmaa.m abhidaasati . devii janitryajiijanadbhadraa janitryajiijanat.1092
Component Words : ava .sma .durhRRiNaayataH. duH .hRRiNaayataH .marttasya .tanuhi. sthiram .adhaspadam. adhaH .padam .tam .iim .kRRidhi .yaH .asmaan .abhidaasati .abhi. daasati .devii .janitrii. ajijanat .bhadraa .janitrii .ajijanat.
In Hindi:
ऋषि : मान्धाता यौवनाश्वः | देवता : इन्द्रः | छन्द : महा पंक्तिः | स्वर : पञ्चमः
विषय : अगले मन्त्र में पुनः वही विषय है।
पदपाठ : अव ।स्म ।दुर्हृणायतः। दुः ।हृणायतः ।मर्त्तस्य ।तनुहि। स्थिरम् ।अधस्पदम्। अधः ।पदम् ।तम् ।ईम् ।कृधि ।यः ।अस्मान् ।अभिदासति ।अभि। दासति ।देवी ।जनित्री। अजिजनत् ।भद्रा ।जनित्री ।अजिजनत्॥
पदार्थ : हे वीर मानव ! तू (दुर्हृणायतः मर्तस्य) दुःखप्रद मार करनेवाले दुष्ट मनुष्य के (स्थिरम्) दृढ़ बल को (अव तनुहि स्म) नीचा कर दे। (तम् ईम्) उसे (अधस्पदं कृधि) पादाक्रान्त कर दे (यः) जो शत्रु (अस्मान्) हम वीरों को (अभिदासति) दास बनाने का यत्न करता है। तुझे (देवी जनित्री) दिव्यगुणमयी जगन्माता ने (अजीजनत्) जन्म दिया है, (भद्रा जनित्री) श्रेष्ठ मानवी माता ने (अजीजनत्) जन्म दिया है ॥३॥
भावार्थ : हे मानव ! गहरी नींद छोड़कर जाग उठ। तू दिव्य जननी का पुत्र है, भद्र जननी का पुत्र है। जो तुझे दास बनाना चाहता है, उसके मनसूबे को अपनी वीरता से विफल कर दे। संसार में सबसे ऊँचा स्थान प्राप्त कर ॥३॥इस खण्ड में योग, परमात्मा, वीरोद्बोधन तथा राजा, आचार्य, योगी एवं शिल्पकार का विषय वर्णित होने से इस खण्ड की पूर्व खण्ड के साथ सङ्गति है ॥सप्तम अध्याय में पञ्चम खण्ड समाप्त ॥
In Sanskrit:
ऋषि : मान्धाता यौवनाश्वः | देवता : इन्द्रः | छन्द : महा पंक्तिः | स्वर : पञ्चमः
विषय : अथ पुनरपि तमेव विषयमाह।
पदपाठ : अव ।स्म ।दुर्हृणायतः। दुः ।हृणायतः ।मर्त्तस्य ।तनुहि। स्थिरम् ।अधस्पदम्। अधः ।पदम् ।तम् ।ईम् ।कृधि ।यः ।अस्मान् ।अभिदासति ।अभि। दासति ।देवी ।जनित्री। अजिजनत् ।भद्रा ।जनित्री ।अजिजनत्॥
पदार्थ : हे इन्द्र वीर मानव ! त्वम् (दुर्हृणायतः मर्तस्य) दुःखप्रदं हननमाचरतः दुष्टस्य मनुष्यस्य (स्थिरम्) दृढं बलम् (अव तनुहि स्म) नीचीनं कुरु। (तम् ईम्) तम् एनम् (अधस्पदं कृधि) पादयोरधस्तात् कुरु (यः) शत्रुः (अस्मान्) वीरान् (अभिदासति) दासान् कर्तुमुद्युङ्क्ते। त्वाम् (देवीजनित्री) दिव्यगुणा जगज्जननी (अजीजनत्) जनितवती, (भद्रा जनित्री) श्रेष्ठा मानवी माता (अजीजनत्) जनितवती ॥३॥
भावार्थ : हे मानव ! गाढनिद्रां परित्यज्य जागृहि। त्वं दिव्याया जनन्याः पुत्रोऽसि, भद्राया जनन्याः पुत्रोऽसि। यस्त्वां दासं कर्तुमिच्छति, जिघांसति वा तस्य मनोरथं स्ववीरतया विफलय। जगति सर्वोच्चस्थानं लभस्व ॥३॥अस्मिन् खण्डे योगस्य, परमात्मनो, वीरोद्बोधनस्य, नृपत्याचार्ययोगिशिल्पकाराणां च विषयवर्णनादेतत्खण्डस्य पूर्वखण्डेन संगतिरस्ति ॥
टिप्पणी:१. ऋ० १०।१३४।२, ‘दुर्हृणायतो’ इत्यत्र ‘दुर्हणाय॒तो’, ‘अभिदासति’ इत्यत्र ‘आ॒दिदे॑शति’।