vedyog.net

In English:

Seer : ushanaa kaavyaH | Devta : pavamaanaH somaH | Metre : triShTup | Tone : dhaivataH

Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.

Verse : shuShmii shardhaa na maaruta.m pavasvaanabhishastaa divyaa yathaa viT . aapo na makShuu sumatirbhavaa naH sahasraapsaaH pRRitanaaShaaNna yaj~naH.1473

Component Words :
shuShmii . sharddhaH . na . maarutam . pavasva . anabhishstaa . an . abhishastaa . divyaa . yathaa . viT . aapaH . na . makShu . sumatiH . su . matiH . bhava . naH . sahasraapsaa . sahasra . apsaaH . pRRitanaaShaaT . na . yaj~naH.

---

In Hindi:

ऋषि : उशना काव्यः | देवता : पवमानः सोमः | छन्द : त्रिष्टुप् | स्वर : धैवतः

विषय : अगले मन्त्र में मनुष्य को प्रेरित किया गया है।

पदपाठ : शुष्मी । शर्द्धः । न । मारुतम् । पवस्व । अनभिश्स्ता । अन् । अभिशस्ता । दिव्या । यथा । विट् । आपः । न । मक्षु । सुमतिः । सु । मतिः । भव । नः । सहस्राप्सा । सहस्र । अप्साः । पृतनाषाट् । न । यज्ञः॥

पदार्थ : हे सोम अर्थात् शान्तिप्रिय मानव ! (शुष्मी) बलवान् तू (मरुतां शर्धः न) पवनों के गण के समान (पवस्व) क्रियाशील बन। (दिव्या विट्) दिव्य गुणोंवाली विदुषी प्रजा (यथा) जैसे (अनभिशस्ता) अनिन्दित होती है, वैसे ही तू अनिन्दित हो। (आपः न) नदियों के समान (मक्षु) शीघ्र (नः) हमारे लिए (सुमतिः) परोपकार की मतिवाला (भव) बन। (सहस्राप्साः) सहस्र रूपोंवाले (पृतनाषाट् न) सेनाओं को पराजित करनेवाले सेनापति के समान (यज्ञः) आत्म-बलिदान करनेवाला बन ॥३॥यहाँ मालोपमा अलङ्कार है ॥३॥

भावार्थ : मनुष्य यदि पवनों के समान बलवान् विद्वानों के समान प्रशस्त, नदियों के समान परोपकारी और सेनापतियों के समान आत्म-बलिदान करनेवाले हों, तो निश्चित ही राष्ट्र सर्वोन्नत हो जाए ॥३॥

---

In Sanskrit:

ऋषि : उशना काव्यः | देवता : पवमानः सोमः | छन्द : त्रिष्टुप् | स्वर : धैवतः

विषय : अथ मानवं प्रेरयति।

पदपाठ : शुष्मी । शर्द्धः । न । मारुतम् । पवस्व । अनभिश्स्ता । अन् । अभिशस्ता । दिव्या । यथा । विट् । आपः । न । मक्षु । सुमतिः । सु । मतिः । भव । नः । सहस्राप्सा । सहस्र । अप्साः । पृतनाषाट् । न । यज्ञः॥

पदार्थ : हे सोम शान्तिप्रिय मानव ! (शुष्मी) बलवान् (मारुतं शर्धः न) मरुतां गणः इव (पवस्व) क्रियाशीलो भव। किञ्च, (दिव्या विट्) दिव्यगुणयुक्ता विदुषी प्रजा (यथा) यद्वत् (अनभिशस्ता२) अनिन्दिता भवति, तथा त्वम् अनिन्दितो भव। अपि च, (आपः न) नद्यः इव (मक्षु) शीघ्रत्वेन (नः) अस्मभ्यम् (सुमतिः) परोपकारमतिः (भव) जायस्व। तथा च, (सहस्राप्साः) सहस्ररूपः। [अप्स इति रूपनाम। निघं० ३।७।] (पृतनाषाट् न) सेनानां पराजेता सेनापतिरिव (यज्ञः) आत्मबलिदानकर्ता भव ॥३॥अत्र मालोपमालङ्कारः ॥३॥

भावार्थ : मानवा यदि वायुगणा इव बलिनो, विद्वांस इव प्रशस्ता, नद्य इव परोपकारपरायणाः, सेनापतय इवात्मबलिदानकर्तारो भवेयुस्तर्हि नूनं राष्ट्रं सर्वोन्नतं स्यात् ॥३॥

टिप्पणी:१. ऋ० ९।८८।७।२. यथा दिव्या विट् प्रजा अनभिशस्ता, अभिशासो निन्दा, अनिन्दिता पवते। ‘मरुतो वै देवानां विशः’ इति हि ब्राह्मणम्—इति सा०। अनभिशस्ता अभिशापरहिता—इति वि०।