Samveda/1590
अया रुचा हरिण्या पुनानो विश्वा द्वेषासि तरति सयुग्वभिः सूरो न सयुग्वभिः। धारा पृष्ठस्य रोचते पुनानो अरुषो हरिः। विश्वा यद्रूपा परियास्यृक्वभिः सप्तास्येभिर्ऋक्वभिः॥१५९०
Veda : Samveda | Mantra No : 1590
In English:
Seer : anaanataH paaruchChepiH | Devta : pavamaanaH somaH | Metre : atyaShTiH | Tone : gaandhaaraH
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : ayaa ruchaa hariNyaa punaano vishvaa dveShaa.m si tarati sayugvabhiH suuro na sayugvabhiH . dhaaraa pRRiShThasya rochate punaano aruSho hariH . vishvaa yadruupaa pariyaasyRRikvabhiH saptaasyebhirRRikvabhiH.1590
Component Words : ayaa . ruchaa . hariNyaa . punaanaH . vishvaa . dveShaasi . tarati . sayugvabhiH . sa . yugvabhiH . suuraH . na . sayugvabhiH . sa . yugvabhiH . dhaaraa . pRRiShThasya . rochate . punaanaH . aruShaH . hariH . vishvaa . yat . rupaa . pariyaasi . pari . yaasi . RRikabhiH . saptaayebhiH . sapta . aasyebhiH . RRikabhiH.
In Hindi:
ऋषि : अनानतः पारुच्छेपिः | देवता : पवमानः सोमः | छन्द : अत्यष्टिः | स्वर : गान्धारः
विषय : ऋचा की व्याख्या पूर्वार्चिक में ४६३ क्रमाङ्क पर जीवात्मा के विषय में की जा चुकी है। यहाँ परमात्मा का विषय वर्णित करते हैं।
पदपाठ : अया । रुचा । हरिण्या । पुनानः । विश्वा । द्वेषासि । तरति । सयुग्वभिः । स । युग्वभिः । सूरः । न । सयुग्वभिः । स । युग्वभिः । धारा । पृष्ठस्य । रोचते । पुनानः । अरुषः । हरिः । विश्वा । यत् । रुपा । परियासि । परि । यासि । ऋकभिः । सप्तायेभिः । सप्त । आस्येभिः । ऋकभिः॥
पदार्थ : यह सोम नामक परमेश्वर (अया) इस (हरिण्या) कष्टों को हरनेवाली (रुचा) कान्ति से (पुनानः) पवित्रता देता हुआ (सयुग्वभिः) सहयोगी मन, बुद्धि आदियों द्वारा उपासक के (विश्वा द्वेषांसि) सब दोषों को (तरति) दूर कर देता है। कैसे ? (सूरः न) सूर्य जैसे (सयुग्वभिः) सहयोगी किरणों द्वारा (विश्वा द्वेषांसि) सब अन्धकारों को (तरति) दूर करता है। (पृष्ठस्य) आनन्द सींचनेवाले परमेश्वर की (धारा) पवित्रता की रस-धार (रोचते) मन को भाती है। हे परमेश्वर ! (अरुषः) तेजस्वी, (हरिः) दुःखहर्ता आप, उस धारा से (पुनानः) पवित्र करते हो, (यत्) जब (ऋक्वभिः) वेदपाठियों से तथा (सप्तास्यैः ऋक्वभिः) गायत्र्यादि सात छन्दोंवाले वेदमन्त्रों से गाये जाते हुए आप (विश्वा रूपा) विभिन्न रूपों को (परि यासि) प्राप्त करते हो, अर्थात् विभिन्न रूपों में वर्णित किये जाते हो ॥१॥यहाँ उपमालङ्कार और यमक है ॥१॥
भावार्थ : जैसे सूर्य अन्धकारों को दूर करता है, वैसे ही जगदीश्वर पुरुषार्थी उपासकों के दुःख, दुर्व्यसन आदि को दूर करता है ॥१॥
In Sanskrit:
ऋषि : अनानतः पारुच्छेपिः | देवता : पवमानः सोमः | छन्द : अत्यष्टिः | स्वर : गान्धारः
विषय : तत्र प्रथमा ऋक् पूर्वार्चिके ४६३ क्रमाङ्के जीवात्मविषये व्याख्याता। अत्र परमात्मविषयो वर्ण्यते।
पदपाठ : अया । रुचा । हरिण्या । पुनानः । विश्वा । द्वेषासि । तरति । सयुग्वभिः । स । युग्वभिः । सूरः । न । सयुग्वभिः । स । युग्वभिः । धारा । पृष्ठस्य । रोचते । पुनानः । अरुषः । हरिः । विश्वा । यत् । रुपा । परियासि । परि । यासि । ऋकभिः । सप्तायेभिः । सप्त । आस्येभिः । ऋकभिः॥
पदार्थ : एष सोमः परमेश्वरः (अया) अनया (हरिण्या) कष्टहारिण्या (रुचा) कान्त्या (पुनानः) पवित्रतामापादयन् (सयुग्वभिः) सहयोगिभिः मनोबुद्ध्यादिभिः, उपासकस्य (विश्वा द्वेषांसि) सर्वाणि दुरितानि (तरति) दूरीकरोति। कथमिव ? (सूरः न) सूर्यो यथा (सयुग्वभिः) सहयोगिभिः रश्मिभिः (विश्वा द्वेषांसि) समस्तानि तमांसि (तरति) दूरीकरोति। (पृष्ठस्य) आनन्दसेक्तुः परमेश्वरस्य। [पृषु सेचने, औणादिकः थक् प्रत्ययः।] (धारा) पवित्रतायाः धारा (रोचते) रुचिकरी भवति। हे परमेश ! (अरुषः) आरोचमानः (हरिः) दुःखहर्ता त्वम् तया धारया (पुनानः) पवित्रीकुर्वन् भवसि, (यत्) यदा (ऋक्वभिः) वेदपाठिभिः (सप्तास्यैः ऋक्वभिः) गायत्र्यादिसप्तच्छन्दोमयैः वेदमन्त्रैश्च गीयमानः त्वम् (विश्वा रूपा) विश्वानि रूपाणि (परि यासि) परिप्राप्नोषि, विभिन्नरूपेषु वर्ण्यसे इत्यर्थः ॥१॥अत्रोपमालङ्कारो यमकं च ॥१॥
भावार्थ : यथा सूर्यस्तमांस्यपहरति तथा जगदीश्वरः पुरुषार्थिनामुपासकानां दुःखदुर्व्यसनादीन्यपहरति ॥१॥
टिप्पणी:१. ऋ० ९।१११।१, ‘स्व॒युग्व॑भिः॒ सूरो॒ न स्व॒युग्व॑भिः’, ‘धारा॑ सु॒तस्य॑ रोचते’, ‘प॑रि॒यात्यृक्व॑भिः’ इति भेदः। साम० ४६३।