Samveda/1821
ऋतावानं महिषं विश्वदर्शतमग्नि सुम्नाय दधिरे पुरो जनाः। श्रुत्कर्ण सप्रथस्तमं त्वा गिरा दैव्यं मानुषा युगा (दि)।।॥१८२१
Veda : Samveda | Mantra No : 1821
In English:
Seer : agniH paavakaH | Devta : agniH | Metre : upariShTaajjyotistriShTup | Tone : dhaivataH
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : RRitaavaana.m mahiSha.m vishvadarshatamagni.m sumnaaya dadhire puro janaaH . shrutkarNa.m saprathastama.m tvaa giraa daivya.m maanuShaa yugaa.1821
Component Words : RRitaavaanam . mahiSham . vishvadarshatam . vishva . darshatam . agnim . sumnaaya . dadhire . puraH . janaaH . shrutkarmaNa . shruta . karNam . saprathastam . sa . prathastamam . tvaa . giraa . daivyam . maanuShaa . yugaa.
In Hindi:
ऋषि : अग्निः पावकः | देवता : अग्निः | छन्द : उपरिष्टाज्ज्योतिस्त्रिष्टुप | स्वर : धैवतः
विषय : आगे फिर उसी विषय को कहा गया है।
पदपाठ : ऋतावानम् । महिषम् । विश्वदर्शतम् । विश्व । दर्शतम् । अग्निम् । सुम्नाय । दधिरे । पुरः । जनाः । श्रुत्कर्मण । श्रुत । कर्णम् । सप्रथस्तम् । स । प्रथस्तमम् । त्वा । गिरा । दैव्यम् । मानुषा । युगा॥
पदार्थ : (ऋतावानम्) सत्यवान्, (महिषम्) महान् (विश्वदर्शतम्) सबके द्वारा दर्शनीय (अग्निम्) अग्रनायक आप जगदीश्वर को (सुम्नाय) सुख पाने के लिए (जनाः) स्तोता लोग (पुरः) अपने सम्मुख (दधिरे) धारण करते हैं। (श्रुत्कर्णम्) सुननेवाले कानों से युक्त, (सप्रथस्तमम्) अतिशय कीर्तिमान् (दैव्यम्) विद्वान् उपासकों का हित करनेवाले (त्वा) आपको (मानुषा युगा) पति-पत्नी-रूप मनुष्य-युगल भी (गिरा) स्तुति-वाणी से (सुम्नाय) सुखार्थ (पुरः) अपने सम्मुख (दधिरे) धारण करते हैं ॥६॥
भावार्थ : यहाँ निराकार परमेश्वर को भी सुननेवाले कानों से युक्त कहा गया है, इससे उसका श्रोता के समान स्तोताओं के मनोरथों को पूर्ण करने का गुण सूचित होता है। जैसे कानोंवाला कोई मनुष्य कानों से स्तोता के निवेदन को सुन कर उसकी कामना को पूर्ण करता है, वैसे ही परमेश्वर बिना कानों के भी कर देता है, यह अभिप्राय है। कहा भी है, ‘वह बिना आँख के देखता है, बिना कान के सुनता है’ (श्वेता० ३।१९)। सबको चाहिए कि सत्य के प्रेमी, महान्, यशस्वी परमेश्वर को हृदय में धारण करें ॥६॥इस खण्ड में जगदीश्वर और जीवात्मा के विषयों का वर्णन होने से इस खण्ड की पूर्व खण्ड के साथ सङ्गति है ॥बीसवें अध्याय में पञ्चम खण्ड समाप्त॥
In Sanskrit:
ऋषि : अग्निः पावकः | देवता : अग्निः | छन्द : उपरिष्टाज्ज्योतिस्त्रिष्टुप | स्वर : धैवतः
विषय : अथ पुनरपि तमेव विषयमाह।
पदपाठ : ऋतावानम् । महिषम् । विश्वदर्शतम् । विश्व । दर्शतम् । अग्निम् । सुम्नाय । दधिरे । पुरः । जनाः । श्रुत्कर्मण । श्रुत । कर्णम् । सप्रथस्तम् । स । प्रथस्तमम् । त्वा । गिरा । दैव्यम् । मानुषा । युगा॥
पदार्थ : (ऋतावानम्) सत्यवन्तम्, (महिषम्) महान्तम्, (विश्वदर्शतम्) सर्वैर्दर्शनीयम् (अग्निम्) अग्रनायकं जगदीश्वरम् त्वाम् (सुम्नाय) सुखाय (जनाः) स्तोतारो मनुष्याः (पुरः) समक्षम् (दधिरे) धारयन्ति। (श्रुत्कर्णम्) श्रुतौ श्रवणकर्तारौ कर्णौ श्रोत्रे यस्य तादृशम्, (सप्रथस्तमम्) प्रथसा यशसा सहितः सप्रथाः, अतिशयेन सप्रथाः सप्रथस्तमः तादृशम्, (दैव्यम्) देवानां विदुषामुपासकानां हितकरम् (त्वा) त्वाम् (मानुषा युगा) मानुषाणि युगलानि पति-पत्नीरूपाणि (गिरा) स्तुतिवाचा, (सुम्नाय) सुखाय (पुरः) समक्षम् (दधिरे) स्थापयन्ति ॥६ ॥२
भावार्थ : अत्र निराकारोऽपि परमेश्वरः श्रुत्कर्ण उक्तस्तेन तस्य श्रोतृवत् स्तोतृकामपूरकत्वं द्योत्यते। यथा कर्णवान् कश्चिज्जनः कर्णाभ्यां स्तोतुर्निवेदनं श्रुत्वा तस्य कामनां पूरयति तथैव परमेश्वरः कर्णरहितोऽपि करोतीत्यभिप्रायः। तथा चोक्तम्—‘पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णः’ (श्वेता० ३।१९) इति। स सत्यप्रियो महान् यशस्वी परमेश्वरः सर्वैर्हृदि धारणीयः ॥६॥अस्मिन् खण्डे जगदीश्वरस्य जीवात्मनश्च विषयाणां वर्णनादेतत्खण्डस्य पूर्वखण्डेन संगतिरस्ति ॥
टिप्पणी:१. ऋ० १०।१४०।६, य० १२।१११।२. यजुर्भाष्ये दयानन्दर्षिर्मन्त्रमिमं केषां विदुषामनुकरणं कार्यमिति विषये व्याचष्टे।