Donation Appeal Download Our App
Choose Sutra

यद॒ङ्ग दा॒शुषे॑ त्वमग्ने॑ भ॒द्रं क॑रि॒ष्यसि॑ तवेत्तत्स॒त्यम॑ङ्गिरः॥ ६॥

In Hindi:

पदपाठ : यत्। अ॒ङ्ग। दा॒शुषे। त्वम्। अग्ने॑। भ॒द्रम्। क॒रि॒ष्यसि॑। तव। इत्। तत्। स॒त्यम्। अ॒ङ्गिरः॒॥ ६॥

संस्कृत में सूत्र की भूमिका : ऋग्वेदः अष्टक १। अध्याय १। वर्ग १। मंत्र ६।

मधुच्छन्दा ऋषिः। अग्निर्देवता। गायत्रीच्छन्दः। षड्जः स्वरः॥



महर्षि दयानन्द व्याख्या :

(यदंग) हे अग्ने प्रापणीयेश्वर! हे अङ्ग सर्वमित्र! तुभ्यं सर्वपदार्थदात्रे परमेश्वराय, यो मनुष्य आत्मप्राणाद्युत्तमपदार्थान्दत्तवानस्ति, तस्मै(दाशुषे)त्वय्यत्यन्तप्रेमकारिणे मनुष्याय।(भद्रं)भजनीयं परमानन्दस्वरूपं मोक्षाख्यं कल्याणं सुखं च।(त्वमग्ने)त्वमेव।(करिष्यसि)करोषि। वेति निश्चयो नः।(तवेत्तत्स॰)हे अङ्गिरः! प्राणानां रसभूतपरमेश्वरेदं सत्यं व्रतं शीलं तवैवास्ति न कस्यचिदन्यस्येति, त्वया यद्भद्रं क्रियते तदेव सत्यमविनाशि-रूपमस्ति नान्यदीदृशमिति विजानीमः।



यास्काचार्येण भद्रशब्दार्थ एवं वर्णितः—



भद्रं भगेन व्याख्यातं भजनीयं भूतानामभिद्रवणीयं भवद्रमयतीति वा भाजनवद्वा इति॥नि॰ अ॰ ४। खं॰ ९।



प्राणो वा अङ्गिरः॥श॰ का॰ ६। अ॰ १॥



आङ्गिरसो अङ्गानां हि रसः। प्राणो वा अङ्गानां रसः॥श॰ कां॰ १४। अ॰ ४॥



यजमानो वै दाश्वान् इति॥श॰ कां॰ ७। अ॰ ३॥



अयमर्थः। यत्र दुःखं लेशमात्रमपि नास्ति, यन्मुक्त्याख्यं परमसुखं सत्यमस्ति तदत्र विज्ञेयम्। परमेश्वरं यजते स यजमानो विद्यादिदानशीलः स दाश्वान्। अङ्गानां पृथिव्यादीनां सारभूतोऽन्तर्यामी परमेश्वरः सर्वस्य प्राण-भूतत्वाद्रसोऽस्तीति बोध्यम्। अतः सायणाचार्येण वेदार्थयत्नकृताध्यापक-विलसनादिभिश्चायं मन्त्रो यथावन्नैव व्याख्यात इति विज्ञायते॥ ६॥



॥ भाषार्थ॥



(अग्ने)हे प्राप्ति होने के योग्य ईश्वर अग्ने!(अङ्ग)हे अंग, सब के परममित्र!(दाशुषे)जो मनुष्य आपको प्राण और आत्मा आदि का समर्पण करता है जो आप में अत्यन्त प्रेम करने वाला है(भद्रं)परमानन्दस्वरूप जो मोक्ष का सुख, सो उस मनुष्य को आप ही देने वाले हो(अङ्गिरः)हे प्राणों का प्राण ईश्वर! जो प्राणवत् प्रिय सुख है सो आपकी कृपा से ही होता है। क्योंकि(तवेत्तत्सत्यम्)वह आप का ही स्वभाव है जो सत्य सुखों को ही देना, यह सामर्थ्य अन्य किसी का नहीं। जो आपका दिया सुख है वही एक नित्य है, इससे दूसरा कोई ऐसा सुख नहीं॥



इसकी व्याख्या निरुक्त और शतपथ के भाष्य में लिखी है सो देख लेना। इससे यह जानना कि सायणाचार्य, ‘वेदार्थयत्न’ तथा डाक्तर विलसन साहेब आदि के व्याख्यान में इस मन्त्र का अर्थ ठीक नहीं किया है॥६॥